نقد الحدیث، ریشه در آموزه های دینی و بالاخص احادیث و روایات معصومین (ع) دارد. قرآن و سنت دعوت به استماع قول و اتباع از قول احسن نموده اند، که این امر جز با وارسی سخنان به دست نمی آید. نقد متن و نقد سند حدیث هر چند برای هر پژوهنده حدیثی، لازم است، ولی توجه به حوزه های نقد نظری و نقد عملی و معیارهایی که برای عمل نقد، لازم است اعم از معیارهای ادبی، نقلی و یا عقلی، می تواند عمل نقد را تسهیل نماید.معیارها و محک های نقد حدیث، هم مربوط به سند حدیث و هم متن آن است و علومی همچون درایه، رجال از سویی و نقد حدیث از سوی دیگر، عهده دار عمل نقد بوده اند. در نقد متن حدیث، تکیه به چهار معیار ادبی، نقلی، حسی و عقلی، بسته به محتوایی که محقق با آن سر و کار دارد، ضروری است. برخی بر این معیارها، معیارهای علم قطعی را نیز افزوده اند.

هدف این نوشتار، بازشناسی شیوه بررسی حدیثی علمای قدیم شیعه است، و گشودن روزنه ای برای بازگشت بدان شیوه اصیل، واقع گرا و کار آمد. شیوه ای که نخستین گام آن، کوشش برای دستیابی به متن اصیل است، با راهکارهایی مانند: توجه به ضبط متن، اختلافات متون، قرینه های جنبی، … و در یک کلام، اثبات متن. پیداست که این روش، پیوندی تنگاتنگ با نگره های کتابشناسی داشته است. بدین جهت، مطالعه مقاله دیگر نگارنده: «نگره های کتابشناسی در فهرستهای طوسی و نجاشی»، به عنوان درآمد یا مکمل این نوشته، در فهم این نگرش سودمند خواهد بود. در نگارش این مقاله، از مباحث حدیثی و مبانی رجالی حضرت آیت اله سید احمد موسوی مددی بهره فراوان برده ام، هم چنان که انتشار کتاب ارزشمند استاد دکتر سید حسین مدرسی طباطبایی (میراث مکتوب شیعه از سه قرن نخستین هجری) عزم مرا در مکتوب ساختن این انگاره جزم کرد. هر چند پژوهشهای متعددی در دست است که مصداق این نگاه به منابع حدیثی به شمار می آید، اما برای نخستین بار است که مفهوم این نظرگاه حدیثی/ رجالی تدوین و تحریر می شود. نگارنده چشم به راه نقد عالمانه اهل نظر است و از گفتگوهای راهگشا در این باب استقبال می کند.

علامه سید مرتضی عسکری از جمله حدیث پژوهان برجسته معاصر، به ویژه در نقد روایات تاریخی و سیره است. کاوش در تألیفات او نشان از توجه به انواع مبانی در نقد این روایات دارد. در پژوهش حاضر، این مبانی در چهار عنوان «کلامی»، «تاریخی»، «علوم اسلامی» و «ادبی» تبیین شده است. از جمله مبانی کلامی او «مصدریت قرآن و سنت با اولویت قرآن»، «اهتمام  همۀ انبیای الهی در تعیین جانشین»، «مطابقت با سنت معصومان(ع) شرط صحت روایات صحابه» و «تأثیر انحرافات فرقه ای» می باشد. برخی از مبانی تاریخی وی عبارت است از: «اعتبار قطعّیات تاریخی»؛ «باور به برخی طرح های از پیش تعیین شده تاریخ ساز»؛ «قطعیّت کتابت حدیث نبوی از عهد پیامبر» و «تأثیر داده های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی تاریخ صدور». از مبانی علمی «اعتبار علوم تفسیری»، «اعتبار علم رجال»، «اعتبار علم درایه» و «لزوم توجه به قواعد علم نقد الحدیث» مورد توجه وی می باشد. از مبانی زبان شناختی «تأثیر توجه به معانی لغوی و اصطلاحی»، «تأثیر شواهد درونی و سیاق کلی زبان متن»، «نقش آفرینی قرائن بیرونی» و «کارآمدی مباحث بلاغی» اساس نقد الحدیث وی بوده است. هر یک از این مبانی نقش ویژه خود را در ناب سازی روایات برعهده داشته و علامه مبتنی بر آنها کاربست روش های مناسب نقد احادیث را مدّ نظر قرار داده است.

حدیث پژوهان برای شناخت روایات سره از ناسره که در گذر زمان به مجموعه های حدیثی راه یافته اند، معیارهایی عنوان کرده اند. این معیارها از یک سو ناظر بر سند حدیث و از سوی دیگر ناظر بر متن احادیث هستند. از آنجا که بررسی سند حدیث با محدودیت هایی مواجه است، بررسی متن مهمترین راه ارزیابی حدیث است که حتی در صورت صحت سند آن، حکم بطلان حدیث را امضا می کند. قرآن، سنت، شان معصوم، علم، واقع، عقل و تایخ اموری هستند که روایت در صورت تعارض با آن قابل نقد است. به این همه، جانبداری از جریان های سیاسی، کلامی و فقهی را هم باید افزود که روی هم هشت معیار اصلی در ارزیابی متن هستند که در این مقاله عرضه گشته و نمونه هایی برای آن، از منابع حدیثی اهل سنت و شیعه ارائه شده است.

استاد علی اکبر غفاری حدیث پژوه سخت کوشی بود که بیش از پنجاه سال از عمر خود را به تصحیح و تحقیق متون حدیث شیعه سپری کرده و از این رهگذر نقادی کارآزموده در شناسایی حدیث سره از ناسره گردید. ملاکهای نقد حدیث از منظر این استاد فرزانه، به طور عمده از خلال تعلیقه های وی بر احادیث استخراج شده و عبارتند از: ملاک های نقد متن حدیث شامل: عرض حدیث بر قرآن کریم، عرض حدیث بر سنت مقطوع، نقد متن حدیث بر پایه ضروریات مذهب، نقد حدیث بر اساس سیاق آن، نقد حدیث بر اساس عقل عرفی و دیگر ملاک های نقد سند حدیث شامل از جمله: نقد حدیث بر پایه طبقه راویان، نقد سند بر پایه روش های غیر معمول در بین امامیه و امور دیگری در نقد متن و سند و روایات که در این مقاله از نظر خواهد گذشت.

نویسنده در این نوشتار، به مبحث نقد حدیث پرداخته و آن را از دیدگاه محققان اسلامی و خاورشناسان مورد بررسی قرار داده است. وی، ضمن بیان تفاوت میان مبنای حدیث پژوهی مسلمانان (اسناد) و خاورشناسان (متن)، روش هر دو گروه را در نقد حدیث توضیح داده است. ادامه مقاله به بیان اقسام واضعان از دیدگاه ابن جوزی اختصاص دارد و نویسنده به هفت گروه واضع حدیث اشاره می کند که ابن جوزی در مقدمه کتاب الموضوعات به آنها پرداخته است.

حدیث رکن دوم تشریع و قانونگذاری در اسلام است و به همین جهت از اهمیت و جایگاه برجستهای نزد مسلمانان برخوردار است. از صدر اسلام تاکنون، مسلمانان توجه ویژه ای به این منبع مهم تشریع داشتند و از جوانب گوناگون به بحث و بررسی پیرامون آن پرداختند. یکی از مهم ترین بخش های این بررسی، بحث نقد حدیث است که شامل دو بخش مهم نقد سند و نقد متن حدیث می شود.آنچه در مقال کنونی مد نظر است، بررسی شیوه های نقد حدیث و ارایه نمونه هایی از آن در تفسیر گرانسنگ المیزان است که به نظر می رسد مرحوم علامه طباطبایی در المیزان و در خلال مباحث تفسیری و قرآنی خویش، یک دوره نسبتا جامع حدیث پژوهی، به ویژه از بعد نقد حدیث به ارمغان نهاده است. امید است آنچه تقدیم می شود بیان کننده دیدگاه واقعی آن مرحوم در المیزان باشد.

در هر دانشی، به طور عام، و در حدیث، به طور خاص، با دو رویکرد و نگرش می توان به پژوهش پرداخت: 1. رویکرد پژوهشی محض یا «ثبوتی» و حقیقت یاب، که ناظر به مقام ثبوت و حقیقت حال مورد پژوهش است، 2. رویکرد کاربردی یا «اثباتی»، که تنها با دید و دغدغه کاربرد نتایج آن، پژوهش می کند؛ اما بسا عدم شناخت ماهیت و قلمرو این دو رویکرد، به ویژه ثبوتی، یا رعایت نکردن بایسته های آنها، موجب خروج از اعتدال در نقد، تاویل یا دفاع از احادیث و کنار نهادن اصول شرعی و منطقی حدیث پژوهی گردد و سبب پیدایش کژی ها و آسیب های جبران ناپذیری، از قبیل: رد و انکار و یا تهاجم به مجموعه ای از میراث معصومان علیه السلام، بستن دریچه هایی از علوم و معارف بی دلیل، معتبر پنداشتن اخباری نا معتبر یا فاقد نصاب لازم اعتبار در حوزه کلام و مانند آن می شود.

چکیده فارسی:نقد حدیث در آثار شیخ مفید جایگاه درخوری دارد. وی در نقدهای خود از روش های پیچیده ای بهره گرفته است. روش های نقد حدیث در آثار مفید به چهار دسته تقسیم می شود که به ترتیب اهمیت عبارت اند از: 1. نقد متن محور، 2. نقد سند محور، 3. نقد ماخذ محور، 4. نشان دادن قرینه های عدم صدور یا قابل اخذ نبودن حدیث. هر کدام از این روش ها با به کارگیری معیارها و ابزارهای متعددی صورت بسته است. چکیده عربی:نقد الحدیث له منزلة خاصة فی کتب الشیخ المفید، وقد استعان فی نقده للحدیث علی أسالیب معقدة.و تنقسم أسالیب نقد الحدیث فی کتب الشیخ المفید الی أربعة أقسام، نعرضها بحسب أهمیتها:1. نقد المتن. 2. نقد السند. 3. نقد المصادر. 4. بیان القرائن الدالة علی عدم صدور الحدیث أو عدم کونه صالحا للاعتماد:و قد جاء استخدام کل من هذه الأسالیب وفق معاییر و أدوات عدیدة.